โครงการพัฒนาความเป็นธรรมทางสังคม
เพื่อสังคมสุขภาวะ
(Social Equity and Social Health Project )

เป็นโครงการที่อยู่ภายใต้ สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับ คณะทำงานวาระทางสังคม โดยการสนับสนุนของ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

ความเป็นมาของโครงการ

การดำเนินการในโครงการนี้มาจากการตระหนักว่าสังคมไทยมีความเหลื่อมล้ำในระดับสูง และยังไม่เคยมีกลุ่มพลังทางเศรษฐกิจใดๆ ที่สามารถได้ชัยชนะในการเรียกร้องให้รัฐบาลดำเนินนโยบายสาธารณะเพื่อลดความเหลื่อมล้ำ ซึ่งในการลดความเหลื่อมล้ำในสังคมนั้นต้องมีทั้งนโยบายสาธารณะ และต้องมีพลังกดดันจากสังคม บนพื้นฐานความเชื่อว่าพลังทางสังคมเป็นตัวส่งแรงกดดันให้ลดความเหลื่อมล้ำที่เกิดขึ้นในสังคมได้ โครงการพัฒนาความเป็นธรรมทางสังคม เพื่อสังคมสุขภาวะ เป็นโครงการที่มีจุดมุ่งหมายในการร่วมขับเคลื่อนความเป็นธรรมในสังคม โดยจะทำงานด้านการสร้างองค์ความรู้ทั้งแบบมหภาค และแบบกรณีศึกษา ที่เป็นปัจจัยทางการเมือง เศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมในเรื่องความไม่เป็นธรรม และศึกษาจากกลุ่มอาชีพทางด้านการเกษตร กลุ่มผู้ได้รับผลกระทบจากปัญหาต่างๆทั้งในเมืองหลวงและในชนบท ทั้งมิติการเมือง เศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม และยกระดับความรู้ความเข้าใจของสังคมต่อเรื่องความเป็นธรรมในมิติต่างๆ ผ่านการสำรวจมุมมองของคนชนชั้นต่างๆในสังคม ซึ่งเป็นโครงการที่มุ่งการศึกษาหาความรู้ เพื่อสำรวจสถานการณ์ สภาพปัญหา และผลกระทบจากความไม่เป็นธรรม ได้อย่างสอดคล้องกับสภาพความเป็นจริง และสามารถกำหนดแนวทางหรือมาตรการต่างๆ ในการลดช่องว่างของความไม่เป็นธรรมในสังคมเป็นก้าวต่อไป

สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในฐานะหน่วยงานวิชาการที่มีปณิธานในการสร้างสมองค์ความรู้ ความคิด ที่ทำให้สถาบันวิจัยเป็นหนึ่ง (Authority) ในมิติที่เกี่ยวข้องกับสังคมไทยในด้านต่าง ๆ ที่เป็นพันธกิจของสถาบันฯ เห็นความสำคัญของปัญหาความเหลื่อมล้ำความไม่เป็นธรรมในสังคม ที่มีส่วนกระทบต่อสุขภาพของคนไทยจึงได้จัดทำโครงการพัฒนาความเป็นธรรมทางสังคม เพื่อสังคมสุขภาวะ ( Social Equity and Social Health Project ) เพื่อสะท้อนสภาวการณ์ด้านความไม่เป็นธรรมอย่างต่อเนื่อง หาคำอธิบายถึงรากเหง้าปัญหา ร่วมกับการทำงานปฏิบัติการสังคมในพื้นที่ด้วยฐานล่างขึ้นบนในมิติต่างๆ หวังเพื่อให้ได้สะท้อนให้สังคมได้รับทราบ ตระหนัก เพื่อนำไปสู่การแก้ไขเชิงนโยบาย และโครงสร้างต่อไป ซึ่งจะนำไปสู่การจัดตั้งศูนย์เฝ้าระวังความไม่เป็นธรรมทางสังคมทำงานอย่างต่อเนื่อง

กรอบแนวคิดการทำงาน เป็นการวิเคราะห์เชิงโครงสร้างสังคม และขบวนการเคลื่อนไหวเพื่อความเป็นธรรมทางสังคม ประกอบด้วย การเคลื่อนไหวทางสังคม เป็นกิจกรรมที่ขยายฐานคน ฐานความรู้ และ การเก็บเกี่ยวคน และความรู้ ท่ามกลางการปฏิบัติการทางสังคมที่เป็นจริงแนวทางในการขับเคลื่อนความเป็นธรรมกับสุขภาพสังคม เป็นการเคลื่อนไหวของพหุภาคี ทั้งภาคที่ทำงานด้านสุขภาพและไม่ใช่ภาคสุขภาพ ในทุกระดับของสังคม เป็นการปฏิบัติการทางสังคมร่วมกันของทุกภาคส่วน ในทุกระดับเพื่อถักทอแนวคิดปัจจัยสังคมที่กำหนดสุขภาพร่วมกับแนวคิดทางสังคมต่างๆ และเชื่อมโยงการวิเคราะห์การเคลื่อนไหวทางสังคมระดับท้องถิ่นกับระดับโลกในกระบวนการทำงาน

เป้าหมาย เพื่อให้เป็นการปฏิรูปโครงสร้างสังคมการเมือง เพื่อลดความไม่เป็นธรรม โดยเชื่อมโยงการวิเคราะห์ปัจจัยสังคมที่กำหนดสุขภาพกับการเคลื่อนไหวทางสังคมระดับท้องถิ่น ระดับชาติ กับระดับโลก

วัตถุประสงค์ของการดำเนินงาน
  1. เพื่อสำรวจสถานการณ์ความไม่เป็นธรรมทางสังคม ทั้งจากงานวิจัย สังเคราะห์องค์ความรู้เดิม  และทำการสำรวจองค์ความรู้ใหม่
  2. เพื่อวิเคราะห์สภาพปัญหาความไม่เป็นธรรม และสร้างดัชนีชี้วัดความไม่เป็นธรรมในสังคม เป็นดัชนีสุขภาพสังคมเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ที่สำคัญด้านความเป็นธรรมในมิติต่างๆ ทั้งเศรษฐกิจ การเมือง สังคม และวัฒนธรรม โดยองค์ความรู้ที่ได้จะนำไปสู่การนำเสนอเป็นนโยบายสาธารณะ เพื่อการลดช่องว่างความไม่เป็นธรรมทางสังคมและความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพ
  3. เพื่อสร้างเครือข่ายนักวิจัยและนักปฏิบัติการ เกิดการทำงานร่วมกันระหว่างภาคีนักวิชาการ นักปฏิบัติการสังคม รวมถึงชุมชน ให้เกิดการเรียนรู้ร่วมกันเพื่อมุ่งสู่สังคมที่เป็นธรรมและมีสุขภาวะ
  4. ทำการประเมินและทบทวนข้อเสนอทางนโยบายร่วมกับการตรวจสอบนโยบายที่เกี่ยวข้อง และเสนอนโยบายที่สำคัญ  ด้วยการเชื่อมโยงงานกับเครือข่ายสุขภาพใน”แผนงานขับเคลื่อนเพื่อลดความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพผ่านขบวนการเครือข่าย  โดยมีงานวิชาการเป็นฐาน”
  5. รณรงค์เผยแพร่ความคิดความรู้เรื่องความเป็นธรรมทางสังคม  โดยดำเนินการร่วมกับสำนักงานสุขภาพแห่งชาติและเครือข่ายของ“แผนงานขับเคลื่อนเพื่อลดความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพผ่านขบวนการเครือข่าย โดยมีงานวิชาการเป็นฐาน” รวมทั้ง“เครือข่ายถมช่องว่างทางสังคม” หรือ Social Inequity Reduction Network (SIR Net)

ขอบเขตการดำเนินงานของโครงการ จะเน้นเรื่อง สวัสดิการสังคม การใช้ที่ดิน วัฒนธรรมท้องถิ่นกับการปรับตัวของชุมชน โดยพิจารณาถึง

  1. เป็นประเด็นที่มีความสำคัญต่อคนส่วนใหญ่ที่ไม่ได้รับความเป็นธรรม  สามารถชี้ทางออก  ทางเลือกต่อสังคม
  2. เป็นประเด็นที่มีนัยยะสำคัญต่อการสร้างความเป็นธรรม  แต่สังคมยังขาดความรู้และความเข้าใจ
  3. เป็นประเด็นที่เชื่อมโยงให้เห็นความไม่เป็นธรรมทางสังคมเชิงโครงสร้างได้ดี
โครงการประกอบด้วย 5 ส่วนงาน แบ่งออกได้ดังนี้
  1. การวิจัยเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ที่สำคัญ ในการสร้างเสริมความเป็นธรรมทางสังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ และการเมือง และการจัดการความรู้  โดยการการวิเคราะห์ สังเคราะห์ เพื่อนำไปสู่การผลักดันเป็นนโยบายสาธารณะ  เป็นการวิจัยร่วมกับขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมเพื่อความเป็นธรรม ที่เชื่อมโยงกับปัจจัยทางสังคมที่กำหนดสุขภาพ  ใน 4 กลุ่มเรื่อง  คือ เศรษฐกิจแรงงาน และสวัสดิการสังคม การจัดการทรัพยากร  เกษตร ความมั่นคงทางอาหาร สังคม วัฒนธรรม คุณค่า วิถีการดำเนินชีวิต และสุขภาพสังคม เป็นกลุ่มเรื่องที่สังเคราะห์ความรู้จาก 3 กลุ่มเรื่องข้างบน และวิเคราะห์รวมเชื่อมโยงกับปัจจัยทางสังคมที่กำหนดสุขภาพ
  2. การสร้างเครือข่ายและปฏิบัติการสังคม   การมีส่วนร่วมอย่างแท้จริงของชุมชนและคนยากจน ผู้ถูกผลกระทบจากความไม่เป็นธรรม เคลื่อนไหวสังคมด้วยความรู้และปัญญาจากฐานล่าง โดยการเชื่อมเครือข่ายนักวิจัย และพัฒนาศักยภาพนักวิจัย เพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการในพื้นที่ ชุมชน เพื่อหาแนวทางเชิงวัฒนธรรมในการลดปัญหาความไม่เป็นธรรมในระดับชุมชน และการปฏิบัติการเชิงวัฒนธรรม สร้างเครือข่ายเรียนรู้  ลดค่านิยมล้าหลังที่กดขี่ หรือที่เป็นรากเหง้าของปัญหาความไม่เป็นธรรม สร้างค่านิยมใหม่ที่ต่อต้านความไม่ถูกต้อง สนับสนุนวัฒนธรรมที่มีฐานของความเสมอภาค
  3. การสำรวจสถานการณ์ความไม่เป็นธรรม และการจัดทำรายงานสถานการณ์ การสำรวจทัศนคติของกลุ่มเป้าหมาย ในประเด็นเกี่ยวกับความไม่เป็นธรรมในสังคม การจัดทำรายงานประจำปี วิเคราะห์สถานการณ์ด้านความไม่เป็นธรรม โดยใช้กรอบดัชนีชี้วัดความไม่เป็นธรรมที่ได้พัฒนาขึ้น
  4. การสื่อสารสาธารณะและขับเคลื่อนนโยบาย ในด้านการจัดทำเอกสารเผยแพร่งานวิจัยด้านความเป็นธรรม การจัดการประชุมวิชาการด้านความเป็นธรรมทางสังคมประจำปี การจัดเวทีสังเคราะห์  วิเคราะห์ร่วม  เวทีเสวนานโยบาย  และเวทีเรียนรู้สาธารณะ
  5. การบริหาร ติดตาม และประเมินผลกลุ่มงานต่างๆ โดยผ่าน การจัดเวทีแลกเปลี่ยนกับภาคทฤษฎี   เวทีสังเคราะห์ร่วม  การประสานงาน  การสื่อสารแลกเปลี่ยนความรู้  ข้อมูล และ การติดตามภายใน และการบริหารจัดการสำนักงาน
โครงการทั้งหมดประกอบด้วย 8 งานย่อย
  1. โครงการวิจัยเพื่อประมวลสถานการณ์ด้านแรงงาน เพื่อให้เห็นพลวัตการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างแรงงานจากอดีตมาจนถึงปัจจุบัน
  2. โครงการวิจัยเพื่อชี้ให้เห็นสภาพปัญหาความไม่เป็นธรรมในกลุ่มคนช่วงชั้นล่างของสังคม  โครงการนี้วิเคราะห์ปัญหาความไม่เป็นธรรมเป็นรายกลุ่ม
  3. โครงการวิจัยเพื่อศึกษาผลกระทบของความไม่เป็นธรรมจากกลุ่มปัญหา กลุ่มฐานอาชีพ กลุ่มชุมชนตามสภาพท้องถิ่น ทั้งในระดับบุคคล ระดับครอบครัว ระดับชุมชน และสู่ระดับสังคมที่กว้างขึ้น
  4. โครงการวิจัยเพื่อศึกษาทางด้านโครงสร้างเชิงสถาบัน กฎหมาย และกลไกของรัฐที่ไม่เกื้อหนุนต่อการสร้างความเป็นธรรม หรือเป็นส่วนหนึ่งของปัญหาซ้ำเติมให้เกิดความไม่เป็นธรรมขึ้นในสังคม
  5. โครงการวิจัยเพื่อศึกษาแนวนโยบายที่เหมาะสม สำหรับการจัดการถมช่องว่างความไม่เป็นธรรม และลดความเหลื่อมล้ำในสังคม  โครงการนี้แยกย่อยเป็นมิติด้านกลุ่มปัญหาการจัดการทรัพยากร มิติด้านกลุ่มปัญหาภาคการเกษตร และมิติด้านกลุ่มปัญหาแรงงาน
  6. โครงการวิจัยเพื่อชี้ให้เห็นระบบคุณค่า ลอกคราบวัฒนธรรมที่สร้างความไม่เป็นธรรมต่อคนบางกลุ่มในสังคม โครงการนี้จะเปรียบเทียบระบบคุณค่าในบริบทพื้นที่ต่างวัฒนธรรมด้วย
  7. โครงการวิจัยเพื่อศึกษาวิธีลดความขัดแย้งในสังคม ใช้แนวคิดชุมชนเป็นแกนหลักในการแก้ปัญหา
  8. การจัดการความรู้ สังเคราะห์งานเชิงนโยบาย
ภาคีเครือข่าย
  1. เครือข่ายวิชาการ ประกอบด้วย ศูนย์ศึกษาเศรษฐศาสตร์การเมือง ศูนย์มนุษยศาสตร์เพื่อสังคม หน่วยปฏิบัติการวิจัยเภสัชศาสตร์สังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
  1. เครือข่ายปฏิบัติการสังคม ประกอบด้วยคณะกรรมการประสานงานองค์กรพัฒนาเอกชน (กป.อพช.) คณะทำงานวาระทางสังคม ประชาสังคมในพื้นที่ ทั้งภาคเหนือ อิสาน ตะวันออก  กลางรวม กทม และใต้ เครือข่ายภายใต้แผนงานของ สสส. เครือข่ายถมช่องว่างทางสังคม (SIR Net)
  2. เครือข่ายยุทธศาสตร์ ประกอบด้วยสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข สำนักงานนโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ  กระทรวงสาธารณสุข สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ
คณะกรรมการที่ปรึกษาวิชาการโครงการและคณะผู้วิจัย
คณะทำงานที่ปรึกษาวิชาการโครงการ ประกอบด้วย
  1. ศาสตราจารย์ ดร.ผาสุก พงษ์ไพจิตร
  2. ศาสตราจารย์ ดร.อานันท์ กาญจนพันธุ์
  3. ดร.ชยันต์ วรรธนะภูติ
  4. ผู้ช่วยศาสตราจารย์ เภสัชกรหญิง สำลี ใจดี
  5. รองศาสตราจารย์ ดร.สุธี ประศาสน์เศรษฐ
  6. รองศาสตราจารย์ ดร.มารค ตามไท
  7. ศาสตราจารย์ พิชัยศักดิ์ หรยางกูร
  8. ศาสตราจารย์ สุริชัย หวันแก้ว
  9. รองศาสตราจารย์ พิเชษฐ์ เมาลานนท์
  10. รองศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณา สถาอานันท์
  11. รองศาสตราจารย์ ดร.กนกศักดิ์ แก้วเทพ
  12. รองศาสตราจารย์ ดร.วรวิทย์ เจริญเลิศ
  13. รองศาสตราจารย์ ดร.อุบลรัตน์ ศิริยุวศักดิ์
  14. รองศาสตราจารย์ ดร.นวลน้อย ตรีรัตน์
  15. คุณสนิทสุดา เอกชัย
คณะทำงานประกอบด้วย
  1. ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.นิยดา เกียรติยิ่งอังศุลี หัวหน้าโครงการ
  2. ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นพนันท์ วรรณเทพสกุล ผู้ช่วยหัวหน้าโครงการ
  3. อาจารย์ ดร.นฤมล อรุโณทัย ผู้ช่วยหัวหน้าโครงการ
  4. นางสาวราณี หัสสรังสี ผู้จัดการโครงการ
  5. ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.นภาพร อติวานิชยพงศ์
  6. ดร.กฤษดา บุญชัย
  7. ดร.สุรางครัตน์ จำเนียรพล
  8. นักวิจัยเพื่อศึกษาความไม่เป็นธรรมด้านเศรษฐกิจแรงงาน
  9. นักวิจัยเพื่อศึกษาความไม่เป็นธรรมด้านเกษตร ทรัพยากร
  10. นักวิจัยเพื่อศึกษาความไม่เป็นธรรมด้านสังคมและวัฒนธรรม
  11. นักวิจัยเพื่อสำรวจนิยามความไม่เป็นธรรม จัดทำตัวชี้วัดสุขภาพสังคม
  12. นักวิจัยที่ดำเนินการวิเคราะห์มาตรการและข้อเสนอแนะจากกลุ่มต่างๆ
เครือข่าย
1. เครือข่ายวิชาการ
  • ศูนย์ศึกษาเศรษฐศาสตร์การเมือง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
  • ศูนย์มนุษยศาสตร์เพื่อสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
  • หน่วยปฏิบัติการวิจัยเภสัชศาสตร์สังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
2. เครือข่ายปฏิบัติการสังคม
  • คณะกรรมการประสานงานองค์กรพัฒนาเอกชน (กป.อพช.)
  • คณะทำงานวาระทางสังคม
  • ประชาสังคมในพื้นที่ ทั้งภาคเหนือ อิสาน ตะวันออก กลางรวม กทม และใต้
  • เครือข่ายภายใต้แผนงาน (สำนักสอง และสำนักที่เกี่ยวข้อง) ของ สสส.
  • เครือข่ายถมช่องว่างทางสังคม (SIR Net)
3. เครือข่ายยุทธศาสตร์
  • สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ
  • สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข กระทรวงสาธารณสุข
  • สำนักงานนโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ กระทรวงสาธารณสุข
  • สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ

ที่อยู่ คณะทำงานวาระทางสังคม สถาบันวิจัยสังคม จุฬาฯ
ชั้น 5 อาคารวิศิษฐ์-ประจวบเหมาะ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ถ.พญาไท เขตปทุมวัน กทม. 10330

โทร 02 2187378 , 02 2518360
แฟกซ์ 02 255 2353